Trước chuyến thăm của Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam, ông Phạm Bình Minh tới Hoa Kỳ, một báo Mỹ viết về khả năng giải quyết vấn đề bán vũ khí sát thương cho Việt Nam nếu nước này 'cải tổ thể chế'.

Nhưng điều được cho là gắn kết và thúc đẩy quan hệ Mỹ - Việt là cách nhìn chiến lược về an ninh khu vực.

Bài của John Grady trên trang USNI hôm 1/10/2014 trích lời ông Chris Borse, cố vấn an ninh quốc gia cho Thượng nghị sỹ John McCain nói rằng:

"Quyền lợi chiến lược trực tiếp của hai nước là an ninh hàng hải,"

Bài báo cũng trích lời ông Borse cho rằng Quốc hội Hoa Kỳ sẵn sàng làm việc với bên Hành pháp để thông qua nghị quyết bỏ lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho Việt Nam nếu Việt Nam "chứng tỏ cho thấy thay đổi về cơ chế" và ý chí "xóa bỏ việc sử dùng quyền lực tùy tiện" chống lại các nhà bất đồng chính kiến.

Nhu cầu cải cách hệ thống tư pháp cũng là một trong những yêu cầu Hoa Kỳ đặt ra với Việt Nam.

Bài báo cũng nhắc lại lời Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh phát biểu tại Viện nghiên cứu CSIS hôm thứ Tư ở Washington DC rằng "Chưa có hai quốc gia nào nỗ lực hơn Hoa Kỳ và Việt Nam để khắc phục các khác biệt".

Nhắc lại các ưu điểm của Việt Nam và quan hệ ngày càng tiến triển với Hoa Kỳ kể từ khi quan hệ ngoại giao song phương được thiết lập năm 1995, ông Phạm Bình Minh cũng nói các ký kết với Mỹ "không làm tổn hại quan hệ của Việt Nam với các nước khác, gồm cả Trung Quốc", theo bài báo.

Tác giả John Grady cũng đưa tin rằng theo giới quan sát tại Mỹ, việc bỏ lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho Việt Nam không phụ thuộc vào chuyệ̉n 'một đổi một' về con số cụ thể bao nhiêu nhà bất đồng chính kiến được Hà Nội thả, hay bao nhiêu vũ khí sẽ được bán, mà vào tiến triển chung về nhân quyền.

Trong chuyến thăm từ cuối tháng 9 sang Bắc Mỹ, ông Phạm Bình Minh đã nói nước ông "hoan nghênh các bước đi của Mỹ tiến tới chấm dứt lệnh cấm vận vũ khí đối với Việt Nam", theo các báo Việt Nam.

Hôm 24/9, ông đã đọc diễn văn tại Asia Society nói về các nét chính trong quan hệ Mỹ - Việt và mở đầu cuộc vận động nhằm để Washington bỏ lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho Việt Nam.

Sau khi phát biểu tại Liên hiệp quốc hôm 27/9 ở New York và có các cuộc họp cao cấp, ông Phạm Bình Minh thăm Canada.

Ông đã trở lại Washington DC, Hoa Kỳ, nơi ông dự kiến có hội đàm với người tương nhiệm Mỹ John Kerry vào tuần này.

Việt Nam đã hoan nghênh quyết định của Chính phủ Mỹ nới lỏng lệnh cấm bán vũ khí sát thương cho họ và nói rằng điều này sẽ có lợi cho cả hai nước.

Bà Trần Thị Bích Vân, phó phát ngôn nhân của Bộ Ngoại giao Việt Nam, ra thông cáo nói Chính phủ Việt Nam hoan nghênh bất kỳ bước đi nào nhằm mục đích thúc đẩy quan hệ đối tác Việt-Mỹ.

Trước đó, Mỹ thông báo sẽ dỡ bỏ một phần lệnh cấm vận vũ khí sát thương kéo dài hàng chục năm với Việt Nam để giúp quốc gia này cải thiện an ninh trên biển.

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết việc dỡ bỏ chỉ áp dụng cho các mục đích bảo vệ an ninh trên biển.

Động thái này được loan báo sau cuộc hội đàm giữa Ngoại trưởng Mỹ John Kerry và người tương nhiệm Việt Nam Phạm Bình Minh ở Washington hôm thứ Năm ngày 2/10.

'Không nhằm vào Trung Quốc'

Các phóng viên cho rằng động thái này là nhằm vào các hành động của Trung Quốc ở vùng biển đảo có tranh chấp trên Biển Đông nhưng các quan chức Mỹ phủ nhận.

Mỹ áp đặt lệnh cấm vận vũ khí với Việt Nam hồi năm 1984. Tuy nhiên, quan hệ ngoại giao giữa Washington và Hà Nội đã được nối lại kể từ năm 1995, 20 năm sau khi chiến tranh Việt Nam kết thúc.

Các quan chức ngoại giao Mỹ cho biết ông Kerry đã thông báo với ông Phạm Bình Minh về quyết định này trong cuộc hội đàm hôm 2/10.

Ông Kerry nói rằng Washington đang điều chỉnh chính sách để ‘cho phép chuyển giao các thiết bị quốc phòng, trong đó có thiết bị sát thương, nhưng chỉ cho mục đích an ninh hàng hải’.

Nữ phát ngôn nhân Bộ Ngoại giao Mỹ, bà Jen Psaki, cho biết việc Mỹ bán các thiết bị mang tính sát thương cho Việt Nam chỉ được giải quyết ‘theo từng trường hợp’.

Việt Nam là một trong số những nước hiện đang có tranh chấp trên Biển Đông với Trung Quốc.

Tuy nhiên bà Psaki nói quyết định này không nhằm vào Trung Quốc.

Giới chức Mỹ nói họ đưa ra quyết định này sau một số tiến bộ của Việt Nam về nhân quyền nhưng cảnh báo rằng nếu Việt Nam muốn Mỹ tiếp tục nới lỏng thêm lệnh cấm thì họ cần phải có thêm tiến bộ về nhân quyền.

“Điều thúc đẩy chuyện này rõ ràng không phải là mong muốn chuyển giao khí tài quân sự cho Việt Nam mà là nhu cầu cần thiết trong khu vực,” hãng tin AFP dẫn lời một quan chức giấu tên của Mỹ nói và nhấn mạnh năng lực yếu của Việt Nam trên vùng biển có tranh chấp với Trung Quốc và lợi ích an ninh quốc gia của Mỹ.

“Tăng cường sức mạnh cho các nước bạn bè của chúng ta trong khu vực là rất hữu ích trong việc giải quyết các tranh chấp trên Biển Đông,” quan chức này nói thêm.

Cho đến nay, Washington chỉ bán cho Hà Nội các tàu tuần tra không có vũ trang để sử dụng trong lực lượng cảnh sát biển Việt Nam kể từ khi lệnh cấm hoàn toàn bán vũ khí cho Hà Nội được dỡ bỏ hồi năm 2006.

'Tích cực cho cả hai'

Bình luận về diễn biến mới này, hôm 03/10 từ Hà Nội, Tiến sỹ Đinh Hoàng Thắng, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hà Lan, nguyên trưởng nhóm tư vấn cho lãnh đạo Bộ ngoại giao nói:

"Đương nhiên tin này là tích cực, tích cực không chỉ đối với Việt Nam, mà tích cực cả đối với Mỹ. Bởi vì trong quan hệ quốc tế không bao giờ có con đường một chiều cả.

"Việc có tin như thế này chắc chắn đó là kết quả của tiến trình hai bên tính toán lâu dài trước khi ông Phạm Bình Minh sang Washington, mà chắc chắn đây là kết quả của buổi làm việc trực tiếp hai ngày vừa qua."

Ông Thắng cho rằng quyết định của phía Mỹ có thể dựa trên một sự thương lượng trao đổi điều kiện giữa hai bên mà trong đó từ phía Việt Nam, Việt Nam muốn tăng cường năng lực phòng thủ trên Biển Đông, nơi có các xung đột và quyền lợi sen kẽ giữa các quốc gia và các thực thể chính trị trong đó, Hoa Kỳ có một số gặp gỡ về 'chiến lược' với Trung Quốc, nhưng cũng có những 'xung đột' to lớn với nước này.

Trong lúc đó Việt Nam vẫn muốn gia nhập Hiệp định hợp tác đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), cũng như muốn phía Mỹ công nhận Việt Nam có 'nền kinh tế thị trường đầy đủ'.

Trong cuộc trao đổi hôm thứ Sáu, nhà quan sát không cho rằng Hoa Kỳ đã phải 'trao đổi' hay 'tham vấn' ý kiến với Trung Quốc trong quyết định này, nhưng cho rằng có thể Trung Quốc sẽ không cảm thấy 'tích cực' về quyết định của Mỹ, cũng như Bắc Kinh có thể sẽ 'ngăn cản' Hà Nội xích lại gần hơn nữa với Washington khi hai bên muốn nâng cấp quan hệ song phương lên quan hệ đối tác chiến lược toàn thể.

Đồng thời, vẫn theo cựu quan chức ngoại giao, Hoa Kỳ cũng không quên các vấn đề về 'dân chủ, nhân quyền, đa nguyên - đa đảng' mà từ trước vẫn nhấn mạnh với Việt Nam như điều kiện quan hệ, song vì các diễn biến mới trong quan hệ phức tạp quốc tế và khu vực, đặc biệt với Trung Quốc, mà có những điều chỉnh trọng tâm và ưu tiên khác đi trong quan hệ Mỹ - Việt.

Ngoại trưởng Mỹ John Kerry tiếp đồng nhiệm Việt Nam Phạm Bình Minh tại Washington ngày 02/10/2014REUTERS/Yuri Gripas

Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Jennifer Psaki cho biết Ngoại trưởng John Kerry đã tiếp kiến Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Việt nam Phạm Bình Minh vào ngày 02/10/2014. Trong cuộc gặp gỡ này, Ngoại trưởng Mỹ thông báo « chuyển giao cho Việt Nam những trang thiết bị phòng vệ liên quan đến an ninh hàng hải ».

Quyết định bãi bỏ một phần lệnh cấm vận bán vũ khí cho Hà Nội liên quan đến « trang thiết bị sát thương nhưng chỉ giới hạn trong khuôn khổ phòng thủ an ninh biển ». Một nguồn tin từ Washington cho biết Hoa Kỳ sẽ bán máy bay tuần tra trên biển loại P-3 Orion đã được quân đội Mỹ sử dụng.

Theo một viên chức, Hoa Kỳ cần phải đáp ứng « nhu cầu đặc biệt của khu vực, tăng cường khả năng của các nước bạn để duy trì một sự hiện diện quân sự và giải quyết xung khắc chủ quyền » tại Biển Đông nơi mà Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền trên 80% diện tích. Hoa Kỳ vẫn tiếp tục duy trì cấm vận các loại vũ khí khác cho đến khi nào tình hình nhân quyền tại Việt nam được cải thiện.

Từ Washington, nhà báo Phạm Trần tường thuật :

Nhà báo Phạm Trần, Washington:03/10/2014Nghe

“ ….loại tàu, máy bay võ trang nào thì chưa biết được nhưng tựu chung Việt Nam cần máy bay trinh sát có võ trang để lỡ ra gặp tàu Trung Quốc gây hấn hay bắn lên thì họ trả đũa lại….”

Tổ chức nhân quyền Human Rights Watch nhận định là chính quyền Mỹ đã bỏ cấm vận quá sớm, chính quyền Việt Nam chưa xứng đáng được thưởng vì họ tiếp tục bắt giam người, số người được thả ít hơn số người bị bắt thêm. Một chi tiết được giới phân tích ghi nhận là Mỹ thông báo bán vũ khí phòng thủ cho Việt Nam chỉ một ngày sau cuộc hội đàm giữa ông John Kerry và Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị về tình hình khủng hoảng tại Hồng Kông.

Thông điệp Mỹ-Ấn gởi Trung Quốc : Đừng khuấy động Biển Đông

Trọng Nghĩa

Tổng thống Obama tiếp thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tại Nhà Trắng, ngày 30/09/2014.Reuters

Bắc Kinh từng hy vọng là do những bất đồng căn bản, Ấn Độ sẽ không liên kết chặt chẽ với Hoa Kỳ trong lãnh vực an ninh chiến lược. Hy vọng này như đã tan biến sau chuyến công du nước Mỹ của Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi vừa kết thúc. Trong bản thông cáo chung Mỹ Ấn, công bố hôm 30/09/2014 sau cuộc họp thượng đỉnh Obama-Modi, hai bên đã xác nhận rất nhiều điểm tương đồng chiến lược, trong đó có vấn đề bảo vệ quyền tự do hàng hải, cụ thể là tại Biển Đông, một lời nhắn nhủ rõ ràng đối với Trung Quốc.

Điểm thu hút sự chú ý đầu tiên khi xem xét bản thông cáo chung Mỹ-Ấn vốn rất dài, là mối quan tâm rất lớn của hai nhà lãnh đạo đến quan hệ hợp tác trong lãnh vực an ninh và quốc phòng. Yếu tố có thể nói là nổi bật là cả hai bên đã nêu đích danh Biển Đông là một khu vực đang gây quan ngại.

Trong phần nói về các vấn đề toàn cầu và khu vực đã được hai bên thảo luận, hai ông Barack Obama và Narendra Modi đã xác nhận là cả Mỹ lẫn Ấn Độ đều cho rằng cần phải bảo vệ hòa bình và ổn định trong vùng Châu Á-Thái Bình Dương.

Cần bảo đảm quyền tự do hàng hải và hàng không, « đặc biệt ở Biển Đông »

Trên cơ sở đó, hai nhà lãnh đạo đã : « Bày tỏ quan ngại về việc căng thẳng vì tranh chấp lãnh hải đang gia tăng, và khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì an ninh hàng hải và bảo đảm quyền tự do hàng hải và hàng không trong khu vực, đặc biệt là ở Biển Đông ».

Theo bản thông cáo chung, Thủ tướng Ấn Độ và Tổng thống Mỹ đã « kêu gọi tất cả các bên tránh sử dụng hoặc đe dọa dùng võ lực trong việc thúc đẩy đòi hỏi chủ quyền…, kêu gọi các bên liên quan giải quyết tranh chấp lãnh thổ và lãnh hải thông qua các biện pháp hòa bình, phù hợp với những nguyên tắc được thừa nhận của luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển ».

Chuyên gia phân tích Ankit Panka, trên báo mạng The Diplomat số ra hôm nay, 02/10/2014, đã nhận xét một cách chính xác rằng với bản Thông cáo chung Mỹ-Ấn này, đây là lần đầu tiên cả Ấn Độ lẫn Hoa Kỳ cùng nhau tuyên bố ủng hộ quyền tự do hàng hải ở Biển Đông.

Đối với chuyên gia Ankit Panka, điều này cũng dễ hiểu vì từ khi Thủ tướng Modi lên cầm quyền ở New Delhi, Ấn Độ luôn luôn nhấn mạnh quyết tâm bảo vệ quyền tự do hàng hải và Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển. Quyết tâm dấn thân vào Biển Đông cũng được New Delhi thường xuyên khẳng định, mà ví dụ gần đây nhất là bản Thông cáo chung ký kết giữa Tổng thống Ấn Độ Pranab Mukherjee với đối tác Việt Nam.

Theo chuyên gia Ankit Panka, dù không được nêu tên, nhưng đối tượng được kêu gọi chính là Trung Quốc. Đặc biệt từ năm 2009 đến nay, nước này thường xuyên bị tố cáo là đã có những động thái quyết đoán, thô bạo, bất chấp luật quốc tế, để ép buộc các nước tranh chấp khác tại Biển Đông là phải chấp nhận các yêu sách chủ quyền rộng khắp của Bắc Kinh.

Mỹ-Ấn quyết định tăng cường hợp tác song phương và tay ba với Nhật

Không chỉ kêu gọi suông, hai lãnh đạo Mỹ-Ấn còn quyết định tăng cường hợp tác để bảo đảm tốt quyền tự do hàng hải. Bản Thông cáo chung đúc kết cuộc thảo luận Obama-Modi nêu rõ :

« Các lãnh đạo nhất trí tăng cường hợp tác trong lãnh vực an ninh trên biển để đảm bảo quyền tự do hàng hải và quyền vận chuyển đường biển và giao thương hợp pháp mà không bị cản trở, theo các nguyên tắc được chấp nhận của luật pháp quốc tế ».

Một cách cụ thể hơn, để đạt được mục tiêu trên, Mỹ và Ấn Độ sẽ xem xét khả năng tăng cường năng lực của Hải quân Ấn Độ về mặt công nghệ, đồng thời nâng cấp các cuộc tập trận song phương Malabar hiện hữu.

Trong một động thái dứt khoát sẽ làm cho Trung Quốc không vui, hai ông Obama và Modi đã nhất trí là sẽ nâng cấp cơ chế đối thoại tay ba Mỹ-Ấn-Nhật. Cuộc đối thoại tay ba này sắp tới đây có thể được nâng lên cấp Ngoại trưởng.