Tết là dịp diễn ra nhiều lễ hội văn hóa và các sinh hoạt cộng đồng, cũng là lúc trỗi dậy những điệp khúc buồn quen thuộc về sự xuống cấp của văn hóa Việt Nam, với các lễ hội tranh giành hỗn loạn, tình trạng ẩu đả, cướp giựt gia tăng.
Văn hóa Việt Nam bị cho là đã xuống cấp trầm trọng, nhưng xuống cấp từ khi nào và làm cách nào để thay đổi?
Có người nhận xét rằng dường như cách hành xử cướp đoạt và tư duy chụp giựt đang ăn sâu vào thói quen, tiềm thức của mọi người, bất kể giàu-nghèo, và đang diễn ra trong mọi góc cạnh đời sống người Việt ngày nay, từ bệnh viện, trường học, chùa chiền, đến những nơi vui chơi ăn uống sang trọng.
Đạo đức, văn hóa ứng xử ngày càng tuột dốc tệ hại vì dân trí thấp, vì thiếu giáo dục văn hóa, hay vì môi trường sống xô đẩy?
Mời các bạn cùng Tạp chí Thanh Niên hôm nay tìm hiểu qua cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Nhã, nhà sử học, nhà sư phạm, và cũng là một nhà nghiên cứu văn hóa-truyền thống Việt Nam, sáng lập viên Qũy Văn hóa Giáo dục Hãn nguyên Nguyễn Nhã.
TS Nhã: Hiện giờ văn hóa đang xuống cấp do nhiều nguyên nhân. Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất chính là giáo dục làm người không được tôn trọng, không được quan tâm. Giáo dục bây giờ chỉ lấy bằng thôi.
Trà Mi: Nhiều người cho rằng dân trí thấp và môi trường sống cũng là nguyên nhân của nền văn hóa tuột dốc. Ý kiến của ông thế nào?
TS Nhã: Nếu do dân trí, phải nói nông thôn của mình hồi xưa trước 1945 dân trí đâu có cao, hầu hết là mù chữ. Nhưng người nông dân Việt Nam thời đó rất đàng hoàng. Ví như mẹ tôi dù mù chữ nhưng đã dạy cho tôi rất nhiều điều, khác với bây giờ. Đấy cũng cho thấy văn hóa sống trong gia đình, làng xóm, xã hội đã thay đổi. Sự thay đổi đó cho thấy cái hay mình lại bỏ đi, mất đi rất nhiều trong khi cái dở lại sinh ra nhiều.
Nông thôn của mình hồi xưa trước 1945 dân trí đâu có cao, hầu hết là mù chữ. Nhưng người nông dân Việt Nam thời đó rất đàng hoàng. Ví như mẹ tôi dù mù chữ nhưng đã dạy cho tôi rất nhiều điều, khác với bây giờ. Đấy cũng cho thấy văn hóa sống trong gia đình, làng xóm, xã hội đã thay đổi. Sự thay đổi đó cho thấy cái hay mình lại bỏ đi, mất đi rất nhiều trong khi cái dở lại sinh ra nhiều
Trà Mi: Một sự thay đổi dẫn tới cái hay bị mất đi nhiều và cái dở lại sinh ra nhiều, phải chăng đây là một sự thay đổi tiêu cực?
TS Nhã: Vâng, đúng như vậy. Lối sống mới, giới trẻ vọng ngoại, ít theo và coi thường những cái gì truyền thống. Đó là cái dở nhất. Những người sống trong thời chiến hồi xưa, kể cả ở miền Bắc, dù nghèo khó lắm nhưng tinh thần không như bây giờ. Hiện giờ bị mất phương hướng từ trên xuống dưới, mọi sự bắt đầu từ văn hóa giáo dục.
Trà Mi: Về yếu tố môi trường sống, ông nghĩ sao? Có người cho rằng nâng cao giáo dục văn hóa mà môi trường sống xung quanh không được cải thiện cũng thế thôi. Sống giữa những bon chen, chà đạp, chụp giựt, mình có giáo dục văn hóa tới đâu cũng khó có thể giữ mình. Phải chăng yếu tố môi trường sống cũng có ảnh hưởng rất mạnh đối với văn hóa?
TS Nhã: Vâng, đa số thiếu giáo dục mà tăng nhiều thì làm ảnh hưởng tới môi trường sống. Đạo đức đang xuống cấp, nhưng tôi tin rồi sẽ có lúc phục dựng hoặc phát triển lại vì đó là quy luật của lịch sử.
Trà Mi: Tiến sĩ nhìn thấy sự phục hưng sớm muộn ra sao?
TS Nhã: Khó có thể nói được tương lai ra sao. Nếu những nhà giáo dục họ bình tĩnh, không bó tay như hiện nay thì mọi chuyện sẽ khác.
Trà Mi: Một nền văn hóa và một xã hội ‘mất phương hướng’ trở nên hỗn độn và thui chột. Lỗi này do đâu?
TS Nhã: Có người nói đây là ‘lỗi của hệ thống.’ Dĩ nhiên, bất cứ thời kỳ nào trong lịch sử Việt Nam thì chính quyền cũng có vai trò quan trọng. Nhưng, theo tôi, mỗi người dân đều có trách nhiệm. Từ già tới trẻ đều có trách nhiệm thì mọi chuyện sẽ khác đi, nhưng bây giờ người ta không quan tâm điều đó.
Lối sống mới, giới trẻ vọng ngoại, ít theo và coi thường những cái gì truyền thống. Đó là cái dở nhất. Những người sống trong thời chiến hồi xưa, kể cả ở miền Bắc, dù nghèo khó lắm nhưng tinh thần không như bây giờ. Hiện giờ bị mất phương hướng từ trên xuống dưới, mọi sự bắt đầu từ văn hóa giáo dục.
Trà Mi: Có thắc mắc rằng những thời trước không thấy tệ như vậy, phải chăng thời đại xã hội chủ nghĩa đã tạo ra những đặc điểm như thế cho người Việt ngày nay?
TS Nhã: Không thể nói chủ nghĩa nọ chủ nghĩa kia có trách nhiệm. Nhà cầm quyền phải có trách nhiệm, tất cả các giới phải có trách nhiệm, mà giờ thì cảm thấy người ta không có trách nhiệm. Đó, căn gốc nằm ở ‘hệ thống’. Từ cá nhân cho tới cộng đồng, mọi người đều cảm thấy không phải trách nhiệm của mình.
Trà Mi: Người ta lập luận rằng trong một xã hội mà sự cướp đoạt lên ngôi cộng với sự mất niềm tin vào luật pháp thì mọi người phải tranh giành chụp giựt, đạp lên nhau để tồn tại, nếu không, sẽ bị thua thiệt. Nếu xã hội không tạo ra hoàn cảnh như thế, nếu thời đại không đưa ra những khốn khó như thế thì chắc con người sẽ tốt đẹp hơn, cư xử tử tế hơn?
TS Nhã: Tôi nghĩ vậy. Mỗi thời một khác, nhưng những căn bản để mà giữ thì hiện nay mình đã mất cả, mất căn bản của truyền thống.
Trà Mi: Điều này xuất phát điểm từ đâu, từ bao giờ trong xã hội Việt Nam?
TS Nhã: Thời đổi mới, thời chiến tranh và thời nay hoàn toàn khác. Thời chiến tranh người ta tập trung vào vấn đề đấu tranh, hy sinh. Còn bây giờ người ta lo hưởng thụ thôi mà. Về mặt đạo đức, con người thời chiến tranh và thời nay khác nhau nhiều lắm, cả miền Nam lẫn miền Bắc.
Trà Mi: Giải pháp nào cho thực trạng văn hóa hiện nay?
TS Nhã: Chính quyền, người có chức có quyền, những người có trách nhiệm phải làm gương trước tiên. Theo tôi, khi mọi việc đến tận cùng thì phải biến chuyển thôi.
Trà Mi: Nhưng liệu có nên chờ mọi việc tự biến chuyển khi đến tận cùng hay không?
Không thể nói chủ nghĩa nọ chủ nghĩa kia có trách nhiệm. Nhà cầm quyền phải có trách nhiệm, tất cả các giới phải có trách nhiệm, mà giờ thì cảm thấy người ta không có trách nhiệm. Đó, căn gốc nằm ở ‘hệ thống’. Từ cá nhân cho tới cộng đồng, mọi người đều cảm thấy không phải trách nhiệm của mình.
TS Nhã: Vấn đề hiện nay là giáo dục. Nếu nhà nước và tất cả các giới quan tâm đến giáo dục thì sẽ khác.
Trà Mi: Những người quản lý đổ lỗi rằng đây là hệ quả của kinh tế thị trường…
TS Nhã: Hiện nay hầu hết các nước đều kinh tế thị trường nhưng họ như thế nào thì mọi người biết rồi.
Trà Mi: Theo ông, giáo dục phải cải thiện, nhưng cụ thể phải cải thiện thế nào? Môi trường sư phạm Việt Nam hiện có giáo dục ý thức công dân từ cấp tiểu học lên tới đại học, theo ông, vì sao không hiệu quả?
TS Nhã: Tôi từng lo giáo dục nhiều thời, tôi biết mà. Hiện nay người ta quan tâm đến điểm số, thành tích thi đua, không thực chất. Bây giờ chỉ cần 2 điều. Một là không được nói dối, bởi vì gian dối thì chất lượng không cao. Bây giờ giáo dục phải làm sao không được nói dối nữa. Thứ hai, phải cư xử với nhau cho tử tế. Chỉ cần thay đổi hai điều đó thôi, mà tôi đã nói với rất nhiều người, ai cũng bảo là khó quá. Bây giờ nếu mình có một hệ thống chính trị rất minh bạch, trung thực thì chất lượng sẽ cao thôi. Lỗi hệ thống!
Trà Mi: Xin chân thành cảm ơn tiến sĩ Nguyễn Nhã đã dành cho Tạp chí Thanh niên VOA cuộc trao đổi hôm nay.
Lễ khai ấn đền Trần: Trèo cả lên ban thờ để cướp lộc
Hàng năm, cứ vào giờ Tý nhằm đêm ngày 14, rạng sáng ngày 15 tháng Giêng âm lịch, Lễ Khai ấn Đền Trần lại được tổ chức với ý nghĩa cầu mong thiên hạ thái bình, thịnh trị, mọi người, mọi nhà nhận được lộc ấn Đền Trần cầu mong cho một năm mới mạnh khỏe, lao động sản xuất hăng say, công tác, học tập tốt… Chính vì vậy mà năm nào cũng có hàng vạn người đổ về đền Trần để xin được một cánh ấn mang về.
Hàng nghìn người chen chúc xin lộc ấn đầu năm
Năm nay thời gian tổ chức lễ hội đền Trần rơi vào đúng ngày nghỉ cuối tuần nên lượng du khách thập phương tăng vọt. Để đảm bảo an ninh trật tự, giải phóng lượng người, tránh tình trạng xô đẩy, chen lấn, BTC lễ hội đền Trần đã phát ấn cho nhân dân và du khách thập phương từ 5h30 ngày 15 tháng Giêng, tức ngày hôm nay 22/2/2016.
Chen lấn, xô đẩy nhau mong muốn sớm đến lượt mình
Việc phát ấn cho nhân dân, du khách thập phương được thực hiện tại 3 nhà: Giải Vũ, Nhà trưng bày đền Trùng Hoa.
Ngay trong đêm Khai ấn, một cảnh tượng hỗn loạn diễn ra tại đền Trần, khi hàng nghìn người chen lấn, xô đẩy thậm chí giẫm đạp lên nhau để vào “cướp lộc” ngay trên ban thờ ở đên Thiên Trường.
Tình trạng chen lấn, xô đẩy lại tái diễn lại ngay trong buổi sáng phát ấn cho nhân dân và du khách. Ngay tại đền Thiên Trường có 2 điểm phát ấn, tại điểm phát ấn phía bên phải đền Thiên Trường hàng nghìn người xếp hàng bắt đầu “sốt ruột” và cảnh tượng chen lấn, xô đẩy lại tái diễn. Lực lượng CSCĐ, Công an phải liên tục nhắc nhở, trong khi đó người xin ấn thì hò hét và tràn lên, cố bám vào hàng rào sắt đẩy ngược vào trong khiến lực lượng chức năng “toát mồ hôi hột”.
Các cụ cao niên phường Lộc Vượng phát ấn cho nhân dân và du khách thập phương
Phía đối diện, dù cũng có rất đông người xếp hàng nhưng dòng người rất trật tự, chờ đến lượt mình, không xảy ra tình trạng chen lấn, xô đẩy. Trái ngược với cảnh chen lấn, xô đẩy xin ấn đầu năm ở đền Thiên Trường, ở Nhà trưng bày đền Trùng Hoa, chỉ có vài trăm người đến xếp hàng.
Sau khi xin được lộc ấn, người dân và du khách tiếp tục nán lại thắp hương cầu lộc, cầu tài. Phía bên ngoài cổng đền, dòng người vẫn ùn ùn kéo về đền Trần chờ xin được lộc ấn.
Một số hình ảnh phóng viên ghi nhận tại đền Trần sáng ngày 22/2:
Chen lấn, xô đẩy nhau tại bên phải đền Thiên Trường
Tại Nhà trưng bày đền Trùng Hoa chỉ có vài trăm người đến xin lộc ấn
Phía bên trái đền Thiên Trường dòng người xếp hàng trật tự chờ đến lượt mình
Một người xin lộc ấn đền Trần đầu năm
Sau khi xin được lộc ấn người dân ra thắp hương cầu lộc, cầu tài.
Ngay sau khi khai ấn và mở cửa khu di tích đền Trần, hàng nghìn người đã tràn vào trong cướp lộc trên ban thờ, sờ tay, xoa tiền vào bảo kiếm. Nhiều người còn đu lên nơi được coi là trang nghiêm nhất của đền Trần.
Leo cả lên ban thờ để cướp lộc ở lễ khai ấn Đền Trần
Trước thời điểm khai ấn đền Trần nhiều giờ đồng hồ, người dự lễ đứng chật kín khuân viên khu di tích đền Trần.
Tất cả đều hướng mắt về phía đền Thiên Trường, nơi chuẩn bị đón kiệu rước từ đền Cố Trạch sang.
Kiệu bắt đầu được rước từ đền Cố Trạch về đền Thiên Trường.
Người dự lễ chắp tay thành kính hướng về phía kiệu rước.
Đoàn rước kiệu về đến sân đền Thiên Trường cũng là thời điểm gần đến giờ khai ấn - giờ Tý ngày rằm tháng Giêng (từ 11 giờ đêm 14 đến 1 giờ sáng 15 âm lịch)
Trong suốt thời gian làm lễ, chỉ có khách mời và đại biểu mới được đứng trong khuân viên khu di tích đền Trần. Nhân dân và du khách phải đứng đợi bên ngoài.
Đúng giờ Tý, lễ Khai ấn bắt đầu được thực hiện bên trong đền, trong khi ngoài sân, mọi người đứng đợi khá yên ắng.
Tuy nhiên, không khí yên ắng cũng chỉ được duy trì trong vài phút. Sau lễ khai ấn, khách mời và đại biểu được vào dâng hương, cảnh tượng chen lấn cũng bắt đầu xuất hiện.
Tình trạng càng trở nên hỗn loạn hơn khi lực lượng chức năng mở cửa cho người dân bên ngoài vào trong.
Người dân bắt đầu xô đẩy ngay trước điện thờ trong đền.
Việc quỳ trước điện thờ làm lễ cũng trở nên khó khăn khi liên tục có tác động từ phía sau. Nhiều người đã bị đẩy nhoài người ra phía trước.
Không ít người còn ngoài lên cả ban thờ đề cài tiền lẻ hay cướp đồ lễ làm lộc.
Nhiều người găm tiền lẻ lên đồ thờ...
... hoặc cố sờ tay vào bảo kiếm.
Một vị khách tươi cười bước ra khỏi đền với cành lộc là đồ thờ mới lấy trên điện.
Quả chuông trong đền cũng trở thành "nạn nhân" của những người cho rằng chạm tay vào vật thiêng sẽ may mắn.
Quá nửa đêm, bên trong đền Thiên Trường vẫn kín người làm lễ.
Các chuyên mục 
