TỔNG LUẬN LỊCH SỬ VỀ CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN, CÁC CHIẾN DỊCH THANH TRỪNG, BIẾN CỐ KINH TẾ, ĐÀN ÁP CHÍNH TRỊ VÀ NHỮNG TRANG ĐEN TỐI CỦA LỊCH SỬ VIỆT NAM

Một lời cáo biệt với giáo điều — và một lời trăn trối với các thế hệ Việt Nam mai sau

Có những sai lầm chỉ làm một quốc gia chậm lại.

Có những sai lầm làm một thế hệ mất đi tuổi trẻ.

Nhưng cũng có những sai lầm lịch sử có thể giết chết hàng triệu con người, làm tan nát hàng triệu gia đình, làm một dân tộc chia lìa nhiều thế hệ và để lại những vết thương không dễ gì lành lại.

Lịch sử của chủ nghĩa cộng sản trong thế kỷ XX là một trong những chương bi thảm nhất của lịch sử chính trị hiện đại.

Không thể phủ nhận rằng chủ nghĩa cộng sản từng hấp dẫn hàng triệu người bằng những lời hứa về bình đẳng, công bằng, giải phóng người lao động và xóa bỏ áp bức. Tại Việt Nam, nhiều người đến với phong trào cộng sản trước hết vì lòng yêu nước và khát vọng giành độc lập.

Nhưng lịch sử không chỉ xét một lý tưởng qua những gì nó hứa hẹn.

Lịch sử phải xét nó qua những gì đã xảy ra khi lý tưởng ấy trở thành quyền lực nhà nước.

Và ở nhiều quốc gia cộng sản, khi một đảng duy nhất nắm toàn bộ quyền lực, khi đối lập bị xem là phản động, khi một giai cấp bị biến thành kẻ thù, khi nhà nước kiểm soát báo chí, tư pháp và xã hội, thì một điều nguy hiểm đã xảy ra:

con người không còn là mục đích của chính trị; con người trở thành phương tiện để phục vụ chính trị.

Đó chính là nơi bi kịch bắt đầu.

I. TỪ LÝ TƯỞNG GIẢI PHÓNG ĐẾN QUYỀN LỰC TUYỆT ĐỐI

Không phải mọi người cộng sản đều là ác nhân.

Đây là điều cần nói ngay từ đầu.

Nhiều người Việt đã gia nhập phong trào cộng sản bởi họ thật sự tin rằng mình đang chiến đấu cho độc lập dân tộc. Họ đã hy sinh, chịu tù đày và chết trong chiến tranh với niềm tin rằng họ đang làm điều đúng.

Nhưng thiện ý của một cá nhân không thể biến một hệ thống thành bất khả sai lầm.

Một người có thể yêu nước nhưng vẫn có thể sai.

Một cuộc cách mạng có thể bắt đầu bằng khát vọng chính đáng nhưng vẫn có thể kết thúc bằng độc tài.

Một lý tưởng có thể nói về bình đẳng nhưng vẫn có thể tạo ra một bộ máy trong đó một đảng đứng trên xã hội.

Và một khi đảng tự đồng nhất mình với quốc gia, thì rất dễ xuất hiện một công thức nguy hiểm:

Đảng = Nhà nước = Tổ quốc.

Từ đó, người chống Đảng dễ bị biến thành người chống Nhà nước.

Người chống Nhà nước dễ bị biến thành người phản quốc.

Người đặt câu hỏi dễ bị biến thành kẻ thù.

Và khi ấy, tự do tư tưởng trở thành một mối đe dọa đối với quyền lực.

II. NHỮNG BÀI HỌC ĐEN TỐI TỪ LIÊN XÔ, TRUNG QUỐC VÀ CÁC CHẾ ĐỘ CỘNG SẢN

Việt Nam không phải trường hợp duy nhất.

Trong thế kỷ XX, nhiều chế độ cộng sản đã tiến hành những chiến dịch chính trị và kinh tế cưỡng chế với hậu quả nhân đạo khủng khiếp.

Các học giả sử dụng nhiều khái niệm khác nhau để nghiên cứu những hiện tượng này, trong đó có democide—cái chết do chính quyền gây ra hoặc tạo điều kiện thông qua chính sách—cũng như thanh trừng chính trị, đàn áp giai cấp và tội ác chống nhân loại.

Nhưng dù gọi bằng thuật ngữ nào, bản chất đau đớn vẫn giống nhau:

khi nhà nước có quyền lực quá lớn và không bị kiểm soát, sinh mạng con người có thể trở nên rẻ hơn một mục tiêu chính trị.

1. Liên Xô dưới thời Stalin

Sau Cách mạng Bolshevik và Nội chiến Nga, chính quyền Xô viết tiến hành nhiều chiến dịch đàn áp những người bị coi là phản cách mạng.

Đến thời Stalin, hệ thống này đạt tới mức cực đoan.

Đại Thanh trừng 1936–1938 đưa hàng triệu người vào vòng bắt giữ, điều tra và kết án; hàng trăm nghìn người bị xử tử.

Hệ thống GULAG giam giữ một số lượng rất lớn tù nhân trong các trại lao động khổ sai, nơi đói rét, bệnh tật và lao động cưỡng bức gây ra tổn thất nhân mạng nghiêm trọng.

Tập thể hóa nông nghiệp cưỡng chế góp phần gây ra những nạn đói khủng khiếp, trong đó nạn đói 1932–1933 tại Ukraine và các vùng khác của Liên Xô khiến hàng triệu người chết.

Điều đáng sợ nhất không chỉ nằm ở số người chết.

Mà nằm ở cơ chế chính trị khiến một nhà nước có thể biến hàng triệu công dân thành “kẻ thù” và sau đó đối xử với họ như những vật cản cần loại bỏ.

III. TRUNG QUỐC: KHI MỘT THỬ NGHIỆM XÃ HỘI BIẾN THÀNH THẢM HỌA NHÂN ĐẠO

Trung Quốc dưới Mao Trạch Đông là một ví dụ khác về sức tàn phá của quyền lực tập trung kết hợp với giáo điều.

Cải cách ruộng đất

Sau 1949, chính quyền tiến hành cải cách ruộng đất và đấu tố địa chủ, cùng các chiến dịch đàn áp những người bị xem là phản cách mạng.

Đại Nhảy Vọt 1958–1961

Đây là một trong những thảm họa nhân đạo lớn nhất thế kỷ XX.

Chính sách tập thể hóa cực đoan, chỉ tiêu sản xuất phi thực tế, báo cáo thành tích giả tạo, cưỡng chế nông nghiệp và sự quản lý sai lầm đã góp phần tạo ra nạn đói khủng khiếp.

Các nghiên cứu đưa ra những ước tính khác nhau, từ hàng chục triệu người chết.

Điều kinh hoàng ở đây là:

nhà nước không chỉ thất bại trong việc ngăn nạn đói; chính sách của nhà nước đã góp phần tạo ra và kéo dài nó.

Cách mạng Văn hóa 1966–1976

Hàng triệu người bị đấu tố, làm nhục, bắt giữ hoặc đẩy vào các cuộc thanh trừng chính trị.

Trí thức bị coi thường.

Giáo dục bị phá vỡ.

Di sản văn hóa bị tàn phá.

Xã hội bị đẩy vào trạng thái nghi kỵ và bạo lực.

Một quốc gia có thể mất hàng chục năm để xây dựng trường học, viện nghiên cứu và nền văn hóa.

Nhưng chỉ cần vài năm cuồng tín, một thế hệ có thể bị cướp mất tương lai.

IV. CAMPUCHIA: KHI GIẤC MƠ XÃ HỘI KHÔNG GIAI CẤP TRỞ THÀNH CÁNH ĐỒNG CHẾT

Khmer Đỏ dưới Pol Pot là một trong những ví dụ khủng khiếp nhất.

Từ 1975 đến 1979, chế độ Khmer Đỏ cưỡng bức dân thành thị về nông thôn, phá hủy các thiết chế xã hội, đàn áp trí thức, tôn giáo và các nhóm dân tộc.

Hàng triệu người chết vì hành quyết, tra tấn, đói khát, bệnh tật và lao động cưỡng bức.

Ước tính thường được sử dụng là khoảng 1,5–2 triệu người, một tỷ lệ khủng khiếp so với dân số Campuchia lúc đó.

Những Cánh đồng Chết trở thành biểu tượng của một sự thật kinh hoàng:

Khi con người bị biến thành vật liệu để xây dựng một xã hội tưởng tượng, chính con người có thể trở thành thứ đầu tiên bị tiêu diệt.

V. VIỆT NAM: BI KỊCH BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG ƯỚC MƠ ĐẸP NHƯNG ĐÃ TRẢ GIÁ BẰNG MÁU

Việt Nam có lịch sử riêng và không thể đơn giản đồng nhất với Liên Xô, Trung Quốc hay Khmer Đỏ.

Nhưng Việt Nam cũng có những trang lịch sử mà không một người Việt nào có quyền quên.

VI. CẢI CÁCH RUỘNG ĐẤT — KHI “KẺ THÙ GIAI CẤP” ĐƯỢC TẠO RA

Cải cách Ruộng đất tại miền Bắc giai đoạn 1953–1956 là một trong những biến cố đau đớn nhất.

Mục tiêu cải cách đất đai xuất phát từ một vấn đề xã hội có thật: nông dân nghèo thiếu đất và sự bất bình đẳng ở nông thôn.

Nhưng phương thức thực hiện đã tạo ra một hệ thống đấu tố và quy chụp nghiêm trọng.

Người dân bị phân loại theo thành phần.

Gia đình bị phân loại.

Lý lịch trở thành căn cứ chính trị.

Các phiên đấu tố công khai biến làng xã thành nơi con người có thể bị đặt trước đám đông và buộc tội.

Những sai lầm nghiêm trọng đã xảy ra.

Nhiều người bị xử tử, tù đày hoặc chịu những hình thức trừng phạt oan sai.

Các con số chính xác về số người bị tử hình và chết vẫn là chủ đề tranh luận trong nghiên cứu lịch sử; vì vậy không nên biến một con số chưa thống nhất thành “sự thật tuyệt đối”.

Nhưng bản thân quy mô sai lầm đã được chính quyền thừa nhận và tiến hành sửa sai.

Đó là điều không thể phủ nhận.

Và bài học lớn nhất không nằm ở một con số.

Nó nằm ở câu hỏi:

Tại sao một con người có thể bị kết tội không phải vì hành vi họ làm, mà vì họ bị xếp vào một “thành phần” mà hệ thống chính trị coi là kẻ thù?

VII. NHÂN VĂN – GIAI PHẨM: KHI NGƯỜI CẦM BÚT TRỞ THÀNH MỐI ĐE DỌA

Sau Cải cách Ruộng đất, một bộ phận trí thức và văn nghệ sĩ miền Bắc đòi hỏi tự do sáng tác và quyền phê bình.

Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm trở thành biểu tượng của cuộc xung đột giữa tự do tư tưởng và kiểm soát chính trị.

Những người như Phan Khôi, Trần Đức Thảo, Lê Đạt, Hoàng Cầm, Phùng Quán và nhiều văn nghệ sĩ khác phải chịu những hình thức trừng phạt, đình bản, mất quyền xuất bản và bị loại khỏi đời sống văn hóa chính thống.

Đáng sợ không phải chỉ là một tờ báo bị đóng cửa.

Đáng sợ là một nhà văn bắt đầu phải tự hỏi: “Tôi được phép nghĩ đến đâu?”

Khi người trí thức tự kiểm duyệt trước khi viết,

khi nhà văn phải cân nhắc một câu thơ có thể khiến mình mất nghề,

khi một học giả phải sợ một ý tưởng,

thì xã hội đã mất đi một trong những nguồn lực quan trọng nhất của nó:

khả năng suy nghĩ độc lập.

VIII. CHIẾN TRANH VIỆT NAM — KHI NGƯỜI VIỆT CHẾT BẰNG VŨ KHÍ CỦA CÁC CƯỜNG QUỐC

Đây là một trong những nghịch lý bi thảm nhất.

Miền Bắc nhận viện trợ lớn từ Liên Xô và Trung Quốc.

Miền Nam nhận viện trợ lớn từ Hoa Kỳ và các đồng minh.

Nhưng người chết trên chiến trường chủ yếu vẫn là người Việt.

Người Nga không phải người chết thay người Việt.

Người Trung Quốc không phải người chết thay người Việt.

Người Mỹ cũng không phải người chết thay người Việt.

Người Việt chết.

Những chàng trai miền Bắc ra trận.

Những chàng trai miền Nam ra trận.

Những người lính không nhất thiết phải là những người quyết định chính sách.

Họ chỉ là những người cầm súng.

Phía sau mỗi người lính là một người mẹ.

Một người cha.

Một người vợ.

Một đứa con.

Một căn nhà chờ đợi.

Và rất nhiều căn nhà đã chờ mãi mãi.

Đó là lý do lịch sử phải vượt qua câu hỏi:

“Ai thắng?”

để hỏi câu đau đớn hơn:

“Ai đã chết?”

IX. SAU 1975 — CHIẾN TRANH KẾT THÚC NHƯNG NỖI ĐAU CHƯA KẾT THÚC

Ngày 30 tháng 4 năm 1975 chấm dứt chính quyền Việt Nam Cộng hòa và thống nhất đất nước về mặt lãnh thổ.

Nhưng với hàng triệu người, đó không phải là ngày mọi đau khổ kết thúc.

Hàng trăm nghìn sĩ quan, quân nhân, công chức và những người liên quan đến chính quyền cũ bị đưa vào hệ thống trại cải tạo.

Nhiều người bị giam giữ trong thời gian dài, trong điều kiện khắc nghiệt và lao động nặng nhọc.

Nhiều người chết.

Nhiều gia đình tan vỡ.

Nhiều người mất nghề nghiệp và tài sản.

Một thế hệ trẻ phải sống với lý lịch của cha mẹ.

Chiến tranh đã kết thúc, nhưng sự chia rẽ xã hội vẫn tiếp tục tồn tại.

X. CẢI TẠO KINH TẾ VÀ THỜI KỲ BAO CẤP

Sau thống nhất, Việt Nam áp dụng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung trên phạm vi cả nước.

Quốc hữu hóa và cải tạo thương nghiệp tư nhân.

Hạn chế thị trường.

Kiểm soát lưu thông hàng hóa.

Phân phối theo tem phiếu.

Cơ chế bao cấp.

Kết quả là nền kinh tế rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng.

Lạm phát tăng cao.

Sản xuất đình trệ.

Hàng hóa khan hiếm.

Đời sống nhân dân khó khăn.

Đây là một bài học quan trọng:

Một nền kinh tế không thể được điều hành mãi bằng mệnh lệnh chính trị nếu những mệnh lệnh ấy đi ngược lại động lực của con người và quy luật của thị trường.

Đến Đổi Mới 1986, chính Việt Nam bắt đầu thay đổi hướng đi.

Kinh tế thị trường được thừa nhận rộng hơn.

Đầu tư nước ngoài được mở cửa.

Kinh tế tư nhân dần phát triển.

Hội nhập quốc tế được đẩy mạnh.

Điều đó tạo ra một nghịch lý rất đáng suy nghĩ:

Để phát triển, Việt Nam phải từ bỏ một phần lớn những nguyên tắc kinh tế cứng nhắc của chính mô hình mà mình từng áp dụng.

XI. THUYỀN NHÂN — MỘT BI KỊCH KHÔNG THỂ XÓA KHỎI LỊCH SỬ

Sau 1975, một làn sóng người Việt rời khỏi đất nước bằng đường biển và đường bộ.

Có nhiều nguyên nhân đan xen:

• đàn áp và thay đổi chính trị;

• trại cải tạo;

• khủng hoảng kinh tế;

• cải tạo công thương nghiệp;

• chính sách đối với người Hoa;

• xung đột Việt Nam–Trung Quốc;

• chiến tranh biên giới;

• và nỗi sợ về tương lai.

Họ ra đi trên những chiếc thuyền nhỏ.

Không biết ngày mai ở đâu.

Không biết có sống nổi hay không.

Nhiều người chết vì bão tố.

Nhiều người chết vì đói khát.

Nhiều người chết vì tàu chìm.

Nhiều người bị hải tặc tấn công.

Nhưng điều đau đớn nhất là:

họ không chạy khỏi một đất nước xa lạ.

Họ chạy khỏi quê hương của chính mình.

Biển Đông vì thế trở thành một nghĩa địa khổng lồ không bia mộ.

XII. NHỮNG NGƯỜI VIỆT KHÔNG BAO GIỜ TRỞ VỀ

Có những người chết trong rừng.

Có người chết trên biển.

Có người chết trong trại cải tạo.

Có người chết trên chiến trường.

Có người chết trong những cuộc thanh trừng.

Có người chết mà gia đình không bao giờ biết chính xác họ được chôn ở đâu.

Nhưng tất cả đều có một điểm chung:

họ từng có một cuộc đời.

Họ từng có tên.

Từng có mẹ.

Từng có cha.

Từng có một căn nhà.

Từng có những giấc mơ.

Lịch sử đôi khi biến họ thành những con số.

Nhưng một triệu người chết không phải là “một triệu”.

Đó là một triệu cuộc đời.

Một triệu người có tên.

Một triệu câu chuyện.

Một triệu gia đình.

Đó mới là cách phải nhìn vào lịch sử.

XIII. TỘI ÁC KHÔNG THỂ ĐƯỢC XÓA BẰNG CHIẾN THẮNG

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.

Chiến thắng không biến mọi hành động thành chính nghĩa.

Một bên thắng không có nghĩa mọi nạn nhân của bên đó đều không tồn tại.

Một cuộc cách mạng thành công không có nghĩa mọi người bị oan đều đáng bị oan.

Một đất nước thống nhất không có nghĩa mọi gia đình bị chia cắt sau đó phải im lặng.

Một chính quyền tồn tại lâu dài không có nghĩa nó không thể bị phê phán.

Lịch sử không phải là bảng điểm bóng đá.

Không có luật nào nói:

thắng = đúng tất cả.

Và càng không có luật nào nói:

thua = sai tất cả.

Lịch sử phải xét hành động bằng sự thật, bằng chứng, pháp luật và đạo đức.

XIV. NHƯNG CŨNG KHÔNG ĐƯỢC BIẾN TOÀN BỘ NGƯỜI CỘNG SẢN THÀNH KẺ THÙ

Một bài viết chống chủ nghĩa cộng sản nhưng muốn có giá trị lịch sử phải tránh một sai lầm:

đánh đồng một hệ thống với tất cả những con người từng sống trong hệ thống đó.

Người lính miền Bắc không phải tự động là tội phạm.

Người cán bộ cộng sản không phải tự động là ác nhân.

Người dân miền Bắc không phải là kẻ thù của miền Nam.

Người dân miền Nam không phải là kẻ thù của miền Bắc.

Những người đã chết ở cả hai phía đều là người Việt.

Điều cần xét xử là:

chính sách, hành động, quyết định và cơ chế quyền lực.

Không phải dòng máu của một con người.

Không phải nơi họ sinh ra.

Không phải gia đình họ.

Không phải nhãn hiệu chính trị mà họ từng mang.

Bởi nếu hôm nay chúng ta lại gọi tất cả những người khác mình là kẻ thù, thì chúng ta đang lặp lại chính căn bệnh mà chúng ta muốn lịch sử chấm dứt.

XV. VẾT THƯƠNG LỚN NHẤT: ĐỘC QUYỀN QUYỀN LỰC

Một trong những vấn đề cốt lõi của lịch sử cộng sản không chỉ là một chính sách cụ thể.

Đó là cơ chế quyền lực không có đối trọng đầy đủ.

Khi một đảng kiểm soát chính quyền.

Khi không có cạnh tranh chính trị thực sự.

Khi báo chí độc lập không được phép tồn tại.

Khi các tổ chức xã hội độc lập bị hạn chế.

Khi tư pháp không hoàn toàn độc lập.

Khi người bất đồng có thể bị bắt vì phát biểu.

thì sai lầm của chính quyền rất khó được sửa chữa từ bên trong.

Đây không chỉ là vấn đề của quá khứ.

Theo Human Rights Watch, trong năm 2025 Việt Nam vẫn giam giữ hơn 160 tù nhân chính trị và bắt ít nhất 40 người khác vì phê phán chính quyền; tổ chức này cũng ghi nhận việc sử dụng Điều 117 và 331 để truy tố những người chỉ trích nhà nước. (Human Rights Watch)

Human Rights Watch hiện đánh giá Đảng Cộng sản Việt Nam duy trì độc quyền quyền lực chính trị, trong khi các quyền tự do biểu đạt, lập hội, hội họp, tôn giáo và báo chí độc lập bị hạn chế nghiêm trọng. (Human Rights Watch)

Đó là lý do bài học của thế kỷ XX vẫn còn nguyên giá trị:

Không có quyền lực nào nên được đặt cao hơn pháp luật.

XVI. TỪ NHÂN VĂN – GIAI PHẨM ĐẾN ĐIỀU 331: MỘT CÂU HỎI CHƯA BAO GIỜ CŨ

Điều đáng suy nghĩ là khoảng cách thời gian giữa những biến cố lịch sử rất lớn, nhưng câu hỏi căn bản lại giống nhau:

Con người có được quyền nói điều mình nghĩ hay không?

Ngày xưa, nhà văn bị trừng phạt vì tư tưởng.

Ngày nay, các nhà hoạt động, blogger và người phê phán chính quyền vẫn có thể bị truy tố.

Human Rights Watch cho biết từ 2018 đến tháng 2/2025, ít nhất 124 người đã bị kết án tù theo Điều 331, một điều khoản mà tổ chức này cho rằng được sử dụng ngày càng rộng để xử lý cả những người phàn nàn về dịch vụ công, tham nhũng hoặc hành vi của quan chức. (Human Rights Watch)

Đó là lý do lịch sử không thể chỉ nằm trong viện bảo tàng.

Lịch sử phải trở thành hệ thống miễn dịch của xã hội.

Nếu một xã hội quên cách thức đàn áp bắt đầu như thế nào, nó có thể lặp lại nó.

XVII. KHÔNG PHẢI CHỦ NGHĨA NÀO CŨNG XỨNG ĐÁNG ĐƯỢC BẢO VỆ BẰNG MỌI GIÁ

Một tư tưởng chỉ đáng tồn tại nếu nó chịu được câu hỏi.

Một chính quyền chỉ đáng tin nếu nó chịu được phê bình.

Một hệ thống chỉ đáng bảo vệ nếu nó bảo vệ con người.

Nếu một lý tưởng phải dùng công an để bảo vệ mình khỏi một bài viết,

nó đã bắt đầu thất bại về mặt đạo lý.

Nếu một chính quyền phải dùng nhà tù để bịt miệng người dân,

nó đã cho thấy sự yếu đuối của chính mình.

Nếu một đảng phải tuyên bố rằng chỉ mình nó mới đại diện cho Tổ quốc,

thì câu hỏi cần đặt ra là:

Tổ quốc thuộc về đảng hay thuộc về nhân dân?

Câu trả lời phải là:

Tổ quốc thuộc về nhân dân.

XVIII. KHÔNG CÓ THIÊN ĐƯỜNG NÀO ĐƯỢC XÂY BẰNG XƯƠNG NGƯỜI

Đây là bài học lớn nhất.

Không có một xã hội hoàn hảo nào đáng để giết hàng triệu người nhằm xây dựng nó.

Không có tương lai nào đáng để biến hiện tại thành địa ngục.

Không có lý thuyết nào cao hơn một sinh mạng.

Không có đảng phái nào cao hơn dân tộc.

Không có nhà lãnh đạo nào cao hơn pháp luật.

Và không có “mục tiêu cao cả” nào có thể tự động biến một hành động tàn nhẫn thành hành động đạo đức.

XIX. VIỆT NAM KHÔNG CẦN THÊM MỘT CUỘC CHIẾN — VIỆT NAM CẦN MỘT CUỘC HÒA GIẢI VỚI LỊCH SỬ

Đã quá đủ rồi.

Người miền Bắc không cần tiếp tục thắng miền Nam.

Người miền Nam không cần tiếp tục trả thù miền Bắc.

Người cộng sản không cần tiếp tục sợ người chống cộng.

Người chống cộng cũng không cần tiếp tục căm thù mọi người cộng sản.

Điều Việt Nam cần là một cuộc hòa giải sâu hơn:

hòa giải giữa người Việt với lịch sử Việt Nam.

Nhưng hòa giải không có nghĩa là quên.

Không có hòa giải thật sự nếu sự thật bị cấm nói.

Không có tha thứ thật sự nếu nạn nhân bị bắt phải im lặng.

Không có đoàn kết thật sự nếu lịch sử chỉ được kể bởi một phía.

Hòa giải phải bắt đầu bằng sự thật.

Sau sự thật phải là trách nhiệm.

Sau trách nhiệm phải là công lý.

Sau công lý mới có thể có tha thứ.

Và sau tha thứ mới có thể có hòa giải thật sự.

XX. NẾU LỊCH SỬ CÓ MỘT PHIÊN TÒA

Nếu một ngày lịch sử mở một phiên tòa, tôi không muốn phiên tòa ấy chỉ xét một phía.

Hãy đặt tất cả quyền lực trước sự thật.

Hỏi những người quyết định chiến tranh:

Tại sao phải tiếp tục khi đồng bào đã chết quá nhiều?

Hỏi những người thực hiện thanh trừng:

Tại sao một lời tố cáo có thể nặng hơn một mạng người?

Hỏi những người xây dựng hệ thống:

Tại sao một đảng phải đứng trên cả xã hội?

Hỏi những người thực hiện cải cách:

Tại sao một con người phải chịu tội vì “thành phần” của mình?

Hỏi những người điều hành kinh tế:

Tại sao lý thuyết phải quan trọng hơn bữa cơm của một gia đình?

Hỏi những người thực hiện đàn áp:

Tại sao một người dân không được quyền nói rằng chính quyền đã sai?

Và cuối cùng hãy hỏi tất cả chúng ta:

Sau tất cả những nấm mồ ấy, chúng ta đã học được gì?

XXI. NHỮNG NGƯỜI ĐÃ CHẾT KHÔNG CẦN CHÚNG TA TIẾP TỤC THÙ NHAU

Có lẽ những người chết trong chiến tranh không cần chúng ta tiếp tục tranh cãi xem họ thuộc phe nào.

Họ chỉ muốn con mình sống.

Người lính miền Bắc cũng có một người mẹ.

Người lính miền Nam cũng có một người mẹ.

Một người chết ở Quảng Trị cũng đau như một người chết ở Tây Nguyên.

Một người chết trong rừng cũng là một mạng người.

Một người chết trong trại cải tạo cũng là một mạng người.

Một người chết trên biển cũng là một mạng người.

Không có “máu phe này” và “máu phe kia”.

Chỉ có máu Việt Nam.

Và đó là điều đau đớn nhất.

XXII. LỜI TRĂN TRỐI CỦA MỘT DÂN TỘC

Nếu những người đã chết có thể trở về chỉ một lần, tôi không nghĩ họ sẽ hỏi:

“Ai thắng?”

Có lẽ họ sẽ hỏi:

“Tại sao các người vẫn còn thù nhau?”

Nếu những người mẹ đã mất con có thể nói, có lẽ họ sẽ không nói về chủ nghĩa Marx.

Không nói về chủ nghĩa tư bản.

Không nói về Liên Xô.

Không nói về Hoa Kỳ.

Không nói về Trung Quốc.

Họ chỉ nói:

“Trả con tôi lại cho tôi.”

Nhưng lịch sử không thể trả lại người chết.

Không thể trả lại tuổi trẻ.

Không thể trả lại những gia đình tan vỡ.

Không thể trả lại những người đã chết trên biển.

Không thể trả lại những năm tháng tù đày.

Không thể trả lại những giấc mơ bị nghiền nát.

Điều duy nhất chúng ta còn có thể làm là:

đừng để những người ấy chết vô ích.

XXIII. MỘT VIỆT NAM KHÁC PHẢI ĐƯỢC SINH RA

Việt Nam của tương lai không thể tiếp tục sống bằng những khẩu hiệu của thế kỷ XX.

Việt Nam phải là một quốc gia trong đó:

Đảng không phải là Tổ quốc.

Nhà nước không phải là một đảng.

Chính phủ không đứng trên nhân dân.

Quân đội thuộc về quốc gia, không phải một phe phái.

Tòa án phải độc lập.

Báo chí phải có không gian độc lập.

Người dân phải có quyền phê bình chính quyền.

Người lao động phải có quyền tổ chức độc lập.

Người có tín ngưỡng phải được tự do hành đạo.

Người không có tín ngưỡng cũng phải được tự do.

Người bất đồng chính kiến không phải là kẻ thù.

Và mọi người Việt, bất kể Bắc hay Nam, trong nước hay hải ngoại, đều phải được nhìn nhận trước hết là người Việt.

Đó mới là sự thống nhất thực sự.

Không chỉ thống nhất lãnh thổ.

Mà thống nhất trong phẩm giá con người.

XXIV. KẾT LUẬN — KHÔNG BAO GIỜ NỮA

Lịch sử Việt Nam thế kỷ XX không nên được kể như một câu chuyện đơn giản về người thắng và người thua.

Đó là câu chuyện về một dân tộc bị chiến tranh xé đôi.

Là câu chuyện về những lý tưởng đẹp bị biến dạng bởi quyền lực.

Là câu chuyện về những con người tin tưởng, chiến đấu và hy sinh.

Là câu chuyện về những nạn nhân bị quên lãng.

Là câu chuyện về những gia đình bị chia cắt.

Là câu chuyện về những người bị đấu tố.

Những trí thức bị bịt miệng.

Những người bị đưa vào trại cải tạo.

Những người bỏ nước ra đi.

Những người chết trên biển.

Những tù nhân chính trị.

Và những người vẫn tiếp tục sống với ký ức của một thế kỷ đầy máu và nước mắt.

Nhưng bài học cuối cùng không nên là lòng căm thù.

Bài học phải là sự tỉnh thức.

Đừng để một ý thức hệ biến đồng bào thành kẻ thù.

Đừng để một đảng phái tự đồng nhất mình với Tổ quốc.

Đừng để quyền lực không bị kiểm soát.

Đừng để một lời tố cáo thay thế bằng chứng.

Đừng để một khẩu hiệu thay thế sự thật.

Đừng để một lý thuyết đứng trên mạng sống.

Và tuyệt đối đừng để một thế hệ khác phải chết vì những giáo điều mà lịch sử đã chứng minh là sai lầm.

Bởi cuối cùng:

Không một chủ nghĩa nào cao hơn con người.

Không một đảng phái nào cao hơn Tổ quốc.

Không một chính quyền nào cao hơn sự thật.

Không một chiến thắng nào đáng giá nếu phải xây bằng hàng triệu nấm mồ.

Và không một dân tộc nào có tương lai nếu nó không dám nhìn thẳng vào quá khứ của chính mình.

Hãy tưởng niệm tất cả những người đã chết.

Hãy gọi tên những sai lầm.

Hãy ghi nhớ những nạn nhân.

Hãy bảo vệ quyền tự do của những người còn sống.

Và hãy trao cho thế hệ mai sau một Việt Nam trong đó không ai phải chết vì một khẩu hiệu, không ai phải vào tù vì một ý kiến, không ai phải chạy trốn khỏi quê hương vì niềm tin chính trị, và không một người Việt nào còn bị buộc phải xem một người Việt khác là kẻ thù.

Bởi sau cùng, điều mà lịch sử đòi hỏi chúng ta không phải là tiếp tục trả thù.

Mà là đủ can đảm để nói sự thật.

Và sau khi nói sự thật, phải đủ can đảm để thề:

KHÔNG BAO GIỜ NỮA.

Không bao giờ để người Việt lại trở thành kẻ thù của người Việt.

Không bao giờ để giáo điều đứng trên sinh mạng.

Không bao giờ để quyền lực đứng trên pháp luật.

Không bao giờ để lịch sử bị viết lại để bảo vệ người có quyền.

Và không bao giờ để một thế hệ khác phải trả bằng máu cho những sai lầm của thế hệ trước.

Dân Tôc VN